تپه باستانی صرم
تپه صرم مربوط به هزاره اول قبل از میلاد و در شرق شهرستان قم، از توابع بخش کهک میان روستاهای صرم و خورآباد واقع شده است
این اثر در تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۳۴۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه صرم در 5/14 کیلومتری جنوب شرق شهر قم و 5/15 کیلومتری شمال شرق شهرستان کهک و در حد فاصل دو روستای صرم و خورآباد واقع شده است.
تپه صرم تپهای است طبیعی متشکل از نهشتههای رسوبی شنی - ماسهای مخلوط با رس که ضخامت نهشتههای آن بین 2 تا 4 متر است.
ارتفاع تپه صرم حدود 6 متر بالاتر از سطح زمینهای اطراف است. طول شمالی - جنوبی تپه حدود 220 متر و عرض شرقی - غربی آن حدود 120 متر است.
جاده آسفالته کهک - قم از ضلع غربی تپه با فاصله حدود 50 متری در جهت شمالی جنوبی میگذرد.
بستر خشک رودخانه فصلی بارونه از شعبات رود کوار با فاصله حدود 150 متری ضلع شرقی تپه صرم و با جهت جنوب به شمال قرار دارد. این رودخانه از ارتفاعات وشنوه و فردو سرچشمه
میگیرد.
در سال 1375 با دریافت گزارش مردم محلی مبنی بر تخریب بخشی از تپه طی عملیات راهسازی، این عملیات متوقف شد و طی گمانه زنیهای باستانشناسی در این تپه، مشخص شد تپه طبیعی صرم
در طول عصر آهن به عنوان گورستان ساکنان مستقر در منطقه استفاده میشده است.
این گورستان در طی سالهای 1380 و 1381 سه بار کاوش شد. در تپه صرم چیزی در حدود صد گور را کاوش کردند و در مجموع 7 گونه معماری قبور در این محوطه شناسایی شد.
علاوه بر تنوع شیوههای تدفین و معماری قبور در تپه صرم، تنوع فراوانی در اشیای سفالی و فلزی به دست آمده از این گورستان مشاهده میشود. انواع ظرف لوله دار، لاوکها، کاسه و ... از این
گورستان به دست آمد.
اشیای فلزی این گورستان از فلزات مختلفی همچون نقره، آهن، مس و مفرغ ساخته شدهاند. آثار فلزی این گورستان شامل زیورآلات و وسایل رزمی میشوند.
مطالعات اولیه بر روی اشیا و قبور گورستان صرم و همچنین مقایسه با گورستانهای دیگر عصر آهن نشان داد که این گورستان محدوده زمانی عصر آهن II و III 3500 تا 2800 سال پیش را در بر میگیرد.
از دیگر نتایج به دست آمده از گمانه زنی تپه صرم شناخت یک مجموعه تاریخی - فرهنگی بزرگ به وسعت حدود 5 هکتار بود که تپه صرم بخش کوچکی از آن به شمار میآید. این مجموعه بزرگ دربرگیرنده آثاری از دوره فلات قدیم B همزمان با دوره فرهنگی سیلک II و چشمه علی در حاشیه کویر مرکزی، دوره همزمان با آغاز نگارش در دشت خوزستان با شاخص سفالهای لبه واریخته، آثار عصر برنز جدید، اشکانی و ساسانی و همچنین دوره ایلخانی است.
راز سر به مهر در تپه تاریخی صرم
گورستانی پیش از تاریخ
گورهای بسیاری با اشیای سفالی، مفرغی و آهنی در کنار اجساد مردگان .
این گورستان بین ۳۲۰۰ تا ۳۵۰۰ سال قدمت دارد و در آن اشیای دیدنی همچون لیوان، فنجان، ظروف سفالی خاکستری، خمره، و اشیای فلزی مانند خنجر، زیورآلات، دستبند، و حلقه کشف شده است.
این تپه از مهمترین محوطههای عصر آهن ایران است
قدمت آن به عصر آهن و اوایل هزارۀ اول پم بازمیگردد و فرهنگ آن با فرهنگ عصر آهن گورستان خوروین و دورههای پنجم و ششم در تپۀ سیلک مقایسه میشود
تپه صرم درحدود ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی جاده کاشان در بخش کهک حد فاصل میان راه روستای خورآباد و صرم قراردارد.
این تپه پشته ای طبیعی از رسوبات شنی به طول ۱۹۲، عرض ۱۱۵ و ارتفاع ۶۰/۵ متر است که نزدیک محوطه استقراری شمشیرگاه قرار دارد.
تپه صرم یکی از تپه های تاریخی و جذاب قم
تپه صرم درحدود ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی جاده کاشان در بخش کهک حد فاصل میان راه روستای خورآباد و صرم قراردارد.
این تپه پشته ای طبیعی از رسوبات شنی به طول ۱۹۲، عرض ۱۱۵ و ارتفاع ۶۰/۵ متر است که نزدیک محوطه استقراری شمشیرگاه قرار دارد.
با دریافت گزارش های مردمی در سال ۱۳۷۵ مبنی برتخریب بخشی از تپه توسط بولدوزر راه سازی ،عملیات توسط میراث فرهنگی استان، متوقف شد.
در سال ۱۳۷۶ عملیات گمانه زنی ، جهت مشخص نمودن وضعیت تپه و تعیین حریم آن آغاز گردید .
به علت حفاری های غیر مجاز درسال ۱۳۷۹ و به منظور نجات دادن بخشی از اشیا از خطر سرقت ، طرح حفاری درسال۱۳۸۰ به تصویب و در تاریخ ۲۹/۱۱/۸۰ به مدت ۲۶ روز فصل اول کاوش
در تپه صرم توسط هیات باستان شناسی به سرپرستی "خسرو پور بخشده" به انجام رسید.
در این کاوش پنج کارگاه به ابعاد ۵×۵ متر در مرکز و چهار جهت اصلی تپه ایجاد و در ادامه به گورهای زیادی برخورد شد .
این گورها دارای ساخت وساز خشتی به صورت توده هایی گاه انبوه است و تدقین در اطراف این توده ها انجام شده است .
در اطراف متوفی تعداد زیادی اشیای سفالی، مفرغی و گاه آهنی یافت شد که در حقیقت براساس اعتقاد این مردمان به دنیای پس از مرگ صورت می گرفت و برای دفن اجساد از لحاظ نوع تدفین یا
جهت آن، وضعیت خاصی مشاهد ه نشد.
اشیای به دست آمده در این تپه دارای تنوع خاصی است؛ ظروف سفالی خاکستری رنگ لوله دار،لاوک ها (ظرف چوبین بزرگ و مدّور دارای لبه ای کوتاه )، لیوان ها، فنجان ها و خمره ها و… اشیای
فلزی مفرغی چون سرپیکان ، خنجر ، زیورآلات ، دستبند وحلقه از جمله اشیای ارزشمند این تپه است .
گورستان تاریخی تپه صرم با قدمت ۳۵۰۰ – ۳۲۰۰ سال از مهمترین محوطه های عصر آهن ایران و فرهنگ سفال خاکستری ایران مرکزی است .
به یاد گورخفتگان تپه باستانی صرم (۱)
توصیف تپه صرم
گورستان باستانی صرم با قدمت 3500 ساله یکی از مهمترین محوطههای عصر آهن ایران و دارنده فرهنگ سفال خاکستری فلات مرکزی ایران به شمار میآید. و همانند تپه قیطریه تهران از بزرگترین قبرستانهای شمال مرکزی ایران محسوب میشود. وسعت این قبرستان به 20 هکتار میرسد و ارتفاع میانگین آن از سطح دریا 1200 متر است. طول شمالی - جنوبی تپه حدود 220 متر و عرض شرقی غربی آن حدود 120 متر و ارتفاع آن حدود 6 متر بالاتر از سطح زمینهای اطراف است.
لایه های رسوبی تپه بر روی بستر ضخیم کنگلومرایی شکل گرفته است. مهمترین ترکیبات موجود در نهشتههای تپه صرم ترکیبات نیترات و کلسیت است. مواد نمکی موجود در نهشتههای رسوبی تپه صرم به میزان قبال ملاحظهای بالا بوده و همین امر مستقیماً موجب شده تا از ترکیب مواد نمکی با آب محیط مساعدی جهت تخریب مواد آلی فرهنگی بهخصوص اسکلت تدفینها و اشیاء فلزی و چوبی فراهم آورد. منطقه صرم را میتوان به عنوان زیستگاه زمستانی (قشلاق) مردمان کوچرو یا نیم کوچرو در نظر گرفت. منطقه صرم در مسیر رودخانه فصلی قرار دارد که محلیها به آن «بارانه» میگویند. این رودخانه از شعبات رودکوار با فاصله حدود 150 متری ضلع شرقی تپه صرم و با جهت جنوب به شمال قرار دارد. این رودخانه از ارتفاعات وشنوه و فردو سرچشمه میگیرد. به غیر از رودخانه، آبراهههای بسیار و دور از رودخانه فصلی مجموعه حوزه آبریزی را تشکیل میدهد که منطقه صرم در انتها و در نزدیکی خروجی آن قرار گرفته است. نتایج به دست آمده از این گورستان وجود احتمالی بیش از 2000 قبراست که تا کنون حدود 300 قبر شناسایی شده. تراکم قبور در این قبرستان بیش از دیگر قبرستانهای همزمان از جمله قیطریه تهران است. همچنین ارتفاعات شمشیرگاه که به شکل دو دیواره صخرهای موازی به جهت غربی - شرقی در فاصله حدود 800 متری شمال تپه صرم، مشرف بر روستای خورآباد واقع شده محلی برای علفزارها و چراگاههای گسترده و نیز منابع آب فراوان برای محوطه ایجاد کرده است. شاید این امتیازات زیستمحیطی باعث شده که مردمان عصر آهن این منطقه بیش از سه ماه و حداکثر شش ماه (پاییز و زمستان) در این منطقه به سر میبردند. از این رو شاید بتوان گفت شیوه زندگی مردم این منطقه نیم کوچ رو است.
سازه معماری قبور تپه صرم
سازه معماری قبور قبرستان صرم که قبلاً نیز به طور خلاصه در گزارشهای تپه آمد وضعیت منحصر به فرد را در مجموعه قبور نیمه غربی فلات ایران را در عصر آهن آشکار میسازد. به غیر از قبورساده چالهای که در آن هیچ نوع سازه معماری قابل مشاهده نیست. قبور دیگری با سازههای معماری خشتی از جمله قبور (چهار چینه ای)، قبور دارای زاویه 90 درجه با ساختار معماری چلیپایی، قبور خرپشتهای (این قبور در سیلک نیز دیده شده است) و در نهایت قبور دارای دورچینی سنگ در قبرستان صرم شناسایی شده است.
۱. قبور چهار چینه
در قبور چهار چینهای قبرستان صرم جسد درون یک چهار دیواری کوچک ساخته شده از خشت قالبی قرار داده شده است. (از این گور قبور خشتی در ساختار معماری قبرستان عصر آهن تپه دینخواه در شمال غربی ایران نیز به صورت بسیار ساده و ابتدایی گزارش شده است.) چهار دیوار اتاقک اینگونه قبور با استفاده از روش قفل و بست بدون استفاده از ملاط ساخته شدهاند. فضای داخلی این گونه قبور نسبتاً کوچک به طوری که اجساد به صورت کاملاً خمیده و جمع شده در داخل اتاقکها قرار داده شده اند. با وجود این و به رغم کوچک بودن فضای داخلی قبور و در مواردی بیش از یک جسد دفن شده است. میتوان تصور کرد که اینگونه از قبور در واقع قبرخانوادگی بودهاند که اعضای خانواده را پس از مرگ در زمانهای متفاوت در داخل آنها قرار دادهاند. در اینگونه قبور تدفینهای جدید، بدون جابه جایی (هدایایی) تدفین اولیه صورت گرفته است. بعد از ساخت قبور چهار چینهای و قرار دادن اجساد و هدایا، قبور با خاکهای نرم رس پر شدهاند. همچنان که خاک استفاده شده در خشتها متفاوت از خاکهای پیرامونی است. خاک رس پر شده نیز کاملاً متفاوت از خاکهای خود منطقه است و به نظر میرسد از محل دیگری آورده شدهاند. (خاک تپه مقدار زیادی ترکیبات نمک و آهک دارد در حالی که خاک پرشده فاقد اینگونه ترکیبات است.)