میلهای راهنما
میلهای راهنما، فانوسهای در دل کوی،ر نمادی برای راهنمایان جاده های باستانی
با معرفی معروفترین میلهای راهنمای قم میل سنگی ميم، علی آباد، شهرستان ، صفرعلی ،امامزاده عبدالله قلعه چم ، امامزاده جعفر راهجرد ، چاهک ، دره مقبولآباد
میل، تک بنایی است که در قدیم به آن چراغدان و چراغپایه نیز گفته میشد.میل راهنما در لغت به معنای کانون یا محل نور و روشنایی و جای نار(آتش ) است .
در دوران پیش از اسلام مناره یا میل راهنما را جهت راحتی مسافران میساختند.
این راهنمای قافلهها و راهنمایان کاروانها را عموماً در کنار راهها و جادهها میساختند و در تاج آنها آتشی روشن کرده تا گمگشتگان با دیدن نور آنها در شبهای تاریک یا روزهای مه گرفته راه را از بیراه تشخیص دهند.
منارهها یا میلها، از همان ابتدای ساختشان بنایی مستقل بودهاند و ربطی به بنایی دیگر نداشتهاند.
از میلها در دوران باستان برای پیامرسانی، پست و راهنمایی راهها استفاده میشده؛ هر چند تزئینهای عالی آنها جای بحث دربارهٔ کاربردشان را بازمیگذارد.
بیشتر میلهای ایران متعلق به سدههای چهارم تا ششم هستند .
همگی میلها یک پلکان برای بالا رفتن دارند و بعضی هم (مثل منار گار) دو پلکان مارپیچی و کاملاً مجزا دارند.
#میل_راهنما
#میل_علیآباد
#میل_صفرعلی
#میل_میم
https://t.me/Qomghasht
اپیزود 42: میل های تاریخی قم - https://avayefetrat.com/news.cfm?id=224
میلها, نمادی برای راهنمایان جادههای باستانی (۱)
در کنار راههای باستانی سرزمین ایران به ویژه درون کویر و یا انبوه درختان جنگلی ستونهای بلندی که از فرسنگها دورتر نیز دیده میشود. اینگونه ساختمانها را میل مینامیم. قدیمیترین میل راهنمای موجود در ایران، میل راهنمای اژدها مربوط به دوره اشکانی که در غرب نورآباد ممسنی قراردارد. این میل هفت متر بلندی دارد و مصالح آن از سنگهای سفید با تراش منظم است. پلکانهای میل اژدها از داخل است و در بالای آن آتشدان سنکی وجود دارد. از دوره ساسانی نیز در شهر فیروزآباد فارس میلی به صورت توده بزرگی از سنگ و گچ قراردارد ارتفاع ان ۳۳ متر و ابعاد ان در پای بنا ۱۱ متر است و هر چه قدر به سمت بالا میرود از پهنای آن کاسته میشود. این بناها جهت راهنمایی رهگذران جادههای باستانی در مسیر طولانی شکل گرفتهاند. در منطقه قم نیز در مسیر باستانی، اصفهان - ری نمونههایی از این میلهای راهنما دیده میشود. نمونههایی از این میلها را در کویر قم و یا دشت قمرود و دیگر مناطق استان، داریم.
اینک به معرفی میلهای استان قم میپردازیم.
یک. میل صفرعلی
میل صفر علی بر فراز رشته کوهی رو به روی کوه سپر رستم و غرب روستای کاج برپا شده است. ارتفاع زیر میل تا سطح دشت سمت جنوب – بین ۷۰ تا ۸۰ متر است. نمای میل از لاشه سنگ و ملاط ساروج است، ولی درون آن از همان لاشه سنگ، بدون ملاط است. ارتفاع میل ۶/۸۰ متر و قطر قاعده آن ۷ متر و پیرامون ۲۲ متر است. شکل برج مخروط ناقص است. درون برج تا ارتفاع ۵ متر با لاشه سنگ پر شده و بر روی آن اتاقکی مدور ایجاد شده است که قطر کف آن ۳/۴۵ متر و کلفتی دیوار ۱/۷۰ متر است. دیوار داخلی تا بلندای یک متر از کف اتاقک صاف و از آن به بعد قوس سقف آغاز میشود که در وسط آن آسمانهای به قطر ۷۵ سانتی متر ساخته شده است. سقف آن نیز از سنگ و ساروج است. کلفتی سقف در قسمت آسمانه ۴۰ سانتی متر است. بالای سقف با سنگ چین مسطح شده است و در لبه آن با سنگ دیوارهای ساختهاند. به ارتفاع ۴۰ سانتی متر که از بالای بام، این دیوار از بدنه برج ۶ سانتی متر بیرون آمده است. هر چند برای ساختن برج یا میل از لاشه سنگ استفاده شده است، لیکن برای نماسازی طرف صاف سنگ را برگزیده و با ساروج بند کشی کردهاند. در قسمت بالا – اتافک در جبهه شرق - رو به سوی روستای کاج دری تعبیه شده است که دارای یک متر بلند و ۷۵ سانتی متر پهنا است. محل برپایی برج به نحوی است که تقریباً از سه جهت اشراف کامل به منطقه دارد. رهگذر پس از عبور از پل دلاک وپل شکسته و خروج از کاروانسرای پل دلاک باید برای رسیدن به کاروانسرای سنگی محمد آباد از کنار این میل بگذرد؛ زیرا سمت شمال کوهستانی است. شاخه کوچکی از این کوه تا رودخانه ادامه پیدا میکند و عبور از آن هم ساده نیست، ولی در سمت شمال و زیر میل صفر علی گذرگاه باریکی است که جاده از همین تنگه عبور میکرد. در کنار همین گذرگاه بقایای تأسیسات ساختمانی نیز وجود داشته است. نتیجاً محل برپایی میل به نحوی است که از سمت مشرق به محمد آباد و کورگل و علی آباد، از سمت جنوب، بایر کلهر و از سمت غرب تا ملک قلعه و منطقه قشلاق اشراف کامل داشته است. در اطراق میل صفر علی به دو نوع سفال برخورد میشود: نوع اول، سفالهای پیش از تاریخ مشابه آنچه در قرهتپه یا آقتپه مربوط به هزارههای پیشین روبرو هستیم و نوع دوم مربوط به سفالهای عصر سلجوقی که دور از ذهن نیست میل و آثار ساختمانی کنار آن متعلق به همین دوره باشد و سبک معماری میل نیز از هرجهت موید این نظریه است.
دو. میل بابک
میل بابک در بخش مرکزی و در غرب میل صفرعلی واقع شده است. میل بابک بر فراز بلندترین قله رشته کوه شمالی دره واقع شده است و هر کس بر فراز میل قرار گیرد بدون تردید میتواند کلیه درههای اطراف را زیر نظر داشته باشد. برای دستیابی به میل بابک باید از کنار میل صفرعلی به سمت غرب گذشت و بر فراز پشته کوهی که نسبتاً مسطح و هموار است با شیبی نسبتاً تند به سمت غرب به میل بابک رسید. فاصله این دو میل از یکدیگر حدود یک ساعت راه پیمایی است. سفالهایی که اطراف میل است شبیه سفالهای میل صفرعلی است که احتمالاً این میل نیز متعلق به دوره سلجوقی باشد. نمای میل از سنگ لاشه و ملاط گچ و ساروج است که متأسفانه تنها قسمت باقی مانده از بخش شمالی آن در ارتفاع ۳/۷۰ متر است.
میلها, نمادی برای راهنمایان جادههای باستانی (۲)
سه. میل شهرستان
این میل در بخش مرکزی، در جنوب جاده آسفالت قم - سراجه روبروی باغ زمان زاده به فاصله ۵۰ متری از جاده واقع شده است. این میل از نظر قدمت متعلق به دوره ساسانیان است. میل شهرستان به احتمال زیاد در وسط شهر ساسانی «شهرستان» قرار داشته و محلی را که امروزه «مزرعه شهرستان» مینامند در قرن چهارم روستایی و در عهد باستان دژ بوده و به احتمال قریب به یقین، محل باستانی شهر قم بوده است که در زمان فتوحات مسلمانان به هنگام ورود پیشگامان سپاه ابو موسی اشعری در ۲۳ ق فتح و ویران گردیده است. این میل بر اثر فرسایش به صورت کله قندی در آمده و ارتفاع آن حدود ۷/۵ متر بوده است. مصالح به کار رفته در میل، خشت است.
چهار. میل سنگی علی آباد
میل سنگی علی آباد در ۵۰ کیلومتری جاده قم – تهران، در کنار قلعه سنگی علی آباد واقع شده است. این میل در گذشته برای راهنمای کاروانها در تپه بلندی ساخته شده است. دارای ارتفاع حدود ۱۱ متر و مدخل ورودی آن طاقی هلالی شکل به عرض داخلی آن حدود ۱/۵ متر با پلههای مارپیچی که تا بالای میل ادامه دارد. دارای ملاط سنگ و ساروج که در ارتفاع حدود ۳ متری اثری از باقیمانده لولههای نی که به صورت چند ردیف در بدنه میل به کار رفته (احتمالاً جهت گرفتن لرزشهای زمین) است. شکل میل استوانهای است و قطر قاعده آن ۴/۳۳ متر است. با توجه به نوع ملاط و عناصر به کار گرفته شده و شکل آن ( که تکمیل کننده کاروانسرای قلعه سنگی سلجوقی کنار بنا) باید زمان ساخت آن هم با ساخت قلعه سنگی متعلق به دوره سلجوقی باشد.
پنج. میل سنگی میم
این میل راهنما در بخش کهک و در روستای میم واقع شده است. با توجه به سبک میل صفر علی در دشت قمرود ولی با مقیاس کوچک تر این میل شکل گرفته است و با توجه به مصالح به کار رفته، این بنا متعلق به دوره سلجوقی است. ارتفاع میل تا سطح دشت ۸۵ تا ۹۰ متر و نمای میل ازسنگ و لاشه و ملاط گچ است. ارتفاع میل ۹ و قطر قاعده آن ۴/۶۲ و پیرامون آن ۱۴/۵ متر است. شکل میل برجی مخروطی و درون آن اتاقکی مسدود ایجاد شده است
شش. میل سنگی امامزاده عبدالله
این میل در خارج از شهر قم در کنار جاده قدیم قم – اصفهان و در حدود روستای چشمه علی بر روی ارتفاعات منطقه واقع شده است. شکل میل امامزاده عبدالله به صورت مخروطی است و در کنار میل جان پناهی ساخته شده بود که فقط دیوارهای آن باقی مانده است. ارتفاع میل از سطح دشت ۲۰۰ متر و نمای میل از سنگ لاشه و ملاط و گچ است. ارتفاع خود میل ۶/۴۰، قاعده آن ۵/۵ و پیرامون آن ۲۷/۱۷ متر است. با توجه به ساختار و مصالح به کار رفته و شباهت آن به میل سنگی میم در بخش کهک متعلق به دوره سلجوقی است.
هفت. میل سنگی راهجرد
این میل در نزدیکی روستی دیزیجان و بر روی یکی از ارتفاعات کوه زنبوره مشرف بر تنگه و گذرگاه زواریان در راهجرد واقع شده است. ارتفاع میل از سطح دشت حدود ۶۰ متر است نمای میل از سنگ لاشه و ملاط گچ میباشد. ارتفاع باقی مانده میل ۴/۲۵، قطر قاعده آن ۶/۳۰ پیرامون آن ۱۹/۷۸ متر است. با توجه به سبک و مصالح و شباهت آن با میلهای دیگر استان قم به دوره سلجوقی است.
«میل»ها
(سازههای دوران گذشته اما شایسته نگهداری)
با توجه به بند سه محور های پیشنهادی گنگرههای استانی که « سازه در تاریخ معماری و شهرسازی» است، در این یادنوشت به میلها میپردازیم. طبق تقسیمبندی که ارائه کردیم، میلها در گروه سازههای «دوران گذشته» جا میگیرد؛ یعنی سازههای تاریخی که دیگر هیچ استفادهای در شرایط کنونی ندارد. میلها بیشتر سازههای سنگی قایم و بعضا خشتی – گلیاند و به صورت تقریبا دایرهای شکل ساخته میشد تا نشانی برای مسافران و کاروانیان باشد تا راه را گم نکنند. نوع دریایی آن در کنارهای دریاهها احداث میشد. گفته شده که منار یا منارهها(در عربی مَنار/manar و در فارسی مِنار/manar گفته میشود و هر دو درست است) که به معنای جایگاه نور است و شبها در فراز آن آتش روشن میکردند تا مسافران شب رسیده راه را از دست ندهند و همچنین مأذنهها(جایگاههای بلند اذان گویی) در واقع سازههای تکامل یافتۀ میلهایند.
در قم گویا کهنترین آنها «میل شهرستان»( در قمی شَرَسّون/sharassun ) و از جنس خشتی- گلی است که در ابتدای جاده قدیم سراجه که جعفریهاکنونی قرار دارد. همکار پژوهشگر بنده جناب محمدعلی استادعلی عکس آن را در حالیکه بدون مواظبت شایسته در حصاری از سیم خاردار اداره برق بود در کانال بنیاد قمپژوهی به نمایش گذاشت و جای تاسف دارد.
دیگر از میلهای کهن، میل معروف علیآباد است که عکس آن در کتاب «قم در آیینه میراث» تألیف آقایان کاظم عرب و محمد جهانبخش، در ص24 آمده است.( گویا در سال 1382انتشار یافته) البته عکس مذکور این میل را قبل از تعمیر نشان میدهد. لیکن طبق گزارش جناب ابوالفضل قیامی قمگرد و قمپژوه کوشا در عکسی که جدیدا در کانال گذاشتهاند، این سازه اخیرا تعمیر شده است که جای خوشبختی و تشکر از اقدام کنندگان دارد. سرکار محمدکاظم خان کاشانی در سفرنامه علیآبدنامه یا سفرنامه ذهابیه قم که نگارنده مقالهای در باره آن در نشریه «میراث شهاب»(از منشورات کتابخانه مرعشی) نگاشته، مطلبی در باره این میل دارد که در ضمن یاداشت مستقلی بدان خواهیم پرداخت.(ملحقات تاریخ دارالایمان قم ، ص250)
یکی دیگر از میلهای منطقه، میل مَِیم از روستاهای باستانی قم است که در ص 25 کتاب اخیر عکس آن دیده میشود. ایرانشناس شهیر مرحوم استاد ایرج افشار در سفر خود بدانجا از این میل یاد کرده است که به دلیل ارزش و زیبایی، آن را یادداشت جداگانه بیان میکنیم.(گلگشت در وطن: سفرنامچه، ایرج افشار، نشر اختران،1383،ص144-145) البته در سلسله یادداشتهای«ایرانشناسان و قم شناسی» و خاصه در باره مرحوم استاد یادداشتهایی با عنوان«ایرج افشار و قم شناسی» بیشتر به این محققان عالیمقدار خواهیم پرداخت.
میل سنگی دره مقبول آباد و یا دره برج
مربوط به دوران اسلامی و سلجوقیان است. وضعیت این بنا نیمه سالم است که آثار حفاری های غیر مجاز در اطراف آن مشاهده می شود. این بنا در نزدیکی شهرستان قم، بخش خلج آباد و در جنوب غربی روستای مقبول آباد و در بالای تپه ای بنا شده است. ارتفاع بنا از سطح آبهای آزاد 1893 متر است. ارتفاع بنا 2/7 متر و قطر بنا 14/4 متر است.
در اطراف بنا سفالهایی بدست آمده که عمدتا دارای طرحی ساده و به رنگ نخودی بوده اند. با توجه به سبک ساخت و تشابه آن با سایر میلهای منطقه دوره ساخت آن را می توان به زمان سلجوقیان نسبت داد. بنا بر روی رشته کوهی مشرف به دشت ساخته شده و ارتفاع آن از سطح دشت در حدود 65 متر است. نمای میل از سنگ لاشه و ملات گچ ساخته شده است. شکل میل استوانه ای شکل است و از نظر سوق الجیشی در بهترین مکان بنا شده است بنحوی که راهنمای مناسبی برای کاروانهایی که از سمت ساوه به سمت تفرش و قم و بالعکس حرکت می کرده اند بوده است. این میل فاقد تزئینات خاص بوده اما نحوه چینش سنگهای بکار رفته در ساخت میل قابل توجه می باشد.
این بنا در تاریخ 7/4/1384 تحت شماره 13420 در فهرست آثار ملی بثبت رسیده است.
میل شهرستان، تنها میل خاکی / گلی قم
شهرستان همانگونه که از نامش برمیآید، از اماکن باستانی قم محسوب میشود. از این منطقه صرفا یک میل خاکی در ابتدای جاده قنوات/ حاجی آباد باقی مانده است.
قمیها به آن میلِ شَرَسون/sharassun میگویند. تنها میل خاکی قم است و گویا سابقهاش به دوران ساسانی برمیگردد. تاریخ قدیم قم در دوجا از آن یاد میکند. نهری هم به نام نهر شهرستان داریم/ داشتهایم که تا سال ۱۳۵۷ و احتمالا سالهای بعدی میرابان قم بابت آن حق النظاره میگرفتند. (تصویر پایین)
جانمایی بد ایستگاه برق، آن را محصور در میان دکلها و سیمهای برق کرده است. روبهرویش باغ زمانزاده با کاجهای پرشکوه و دیوار چینهای طولانیاش دیده میشود.
اگر خطا نکنم چند سال پیش تابلوی ثبت میراث پای میل دیده میشد.
در دیدار کارگروه گردشگری با سرپرست محترم میراث فرهنگی، به عنوان یکی از مصادیق در معرض نابودی از این میل نام بردم. به نظر میرسد برای جلوگیری از تخریبش باید سقفی با سازهای سبک بر روی آن زده شود تا با بارش برف و باران از بین نرود. ظاهرا رودخانه صفیآباد (مسیر باستانی رود اناربار) از کنار آن میگذشته است. اگر این طور باشد، در صورت وقوع سیلهای سنگین و در فرضِ سر ریز رودخانه اناربار این منطقه از جاهایی است که در معرض سیل قرار خواهد گرفت.
حسب بررسی اجمالی یکی از کارشناسان ثبتی گویا باغ زمانزاده در بستر رودخانه صفیآباد ایجاد شده است.