کاروانسرای دیرگچین
دِیرِ گچین کاروانسرایی در ایران است که بر سر راه جاده تاریخی ری به قم در مرکز پارک ملی کویر قرار دارد.
دیر گچین یکی از بزرگترین کاروانسراهای ایران است و ویژگیهای منحصربهفرد این اثر باعث شده آن را «مادر کاروانسراهای ایران» بنامند.
دیر گچین در بخش مرکزی شهرستان قم، ۸۰ کیلومتری شمال شرقی شهر قم (کیلومتر ۶۰ بزرگراه گرمسار)، و ۳۵ کیلومتری جنوب غربی ورامین واقع شدهاست.
این بنا را بهخاطر داشتنِ گنبدی از جنس گچ دیر گچین نامیدهاند، اما اکنون چنین گنبدی در بنا وجود ندارد.
بنای کاروانسرا مربوط به دوره ساسانی است و آن را در دوران سلجوقیان، صفویان، و قاجاریان مرمت و بازسازی کردهاند. شکل کنونی آن متعلق به دوران صفویه است.
این کاروانسرا در راه باستانی ری به اصفهان مشهور به «راهِ دیر» قرار داشته است .
ساختمان دیر گچین بهصورت چهار ایوانیِ دورهٔ سلجوقی است و حدود ۱۲٬۰۰۰ متر مربع وسعت دارد.
فضاهای موجود در آن را میتوان به فضاهای انسانی، دامی و رفاهی تقسیم کرد.
این بنا دارای چهار برج گرد در گوشهها است و دو برج با قاعدهٔ نیمبیضی در دو سوی سردر اصلی قرار گرفتهاند که سردر، خود در وسط دیوار جنوبی جای دارد.
در دیر گچین همچنین ۴۴ اتاق مسکونی یا حجره، ۴ تالار (اصطبل) بزرگ، مسجد، شبستان خصوصی (دستگاه مستقل و بخش اعیانی) انبار علوفه، آسیاب، حمام و ۶ چشمه توالت وجود دارد. مصالح بهکاررفته در
دیرگچین آجر، آهک، خشت و گچ است.
مسجد به صورت چهارطاقی است، احتمالاً در محل آتشکدهای ساسانی ساخته شدهاست، و در آن هیچگونه تزییناتی دیده نمیشود.
در اطراف کاروانسرای دیر گچین تعدادی بنا بهصورت مجموعه وجود دارد؛ مانند دو آبانبار در پشت ضلع غربی و نزدیک به حمام، یک کوره آجرپزی، یک آببند و قبرستانی متعلق به دوران اسلامی در ضلع جنوب غربی است که روی قبرهایش را با آجر پوشاندهاند. در ۵۰۰ متری شرق کاروانسرا، بنایی خشتیگلی از دورهٔ قاجار وجود دارد که بهشکل قلعه است و فقط یک دروازهٔ ورودی دارد.
متون متعدد تاریخی از کاروانسرای دیر گچین نام برده و موقعیت و بنای آن را توصیف کردهاند.
از آن میان میتوان به؛
الأعلاق النفيسة (ابن رسته اصفهانی)، صورالاقالیم (اصطخری)،
سفرنامه ابودلف (الرسالة الثانیة)،
المسالک و الممالک و صورة الارض (ابن حوقل)، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم (شمسالدین مقدسی)،
سیاستنامه (خواجه نظامالملک طوسی)، مجمل التواریخ و القصص (ناشناس)،
نسائم الاسحار (منشی کرمانی)،
و رساله ذهابیه (کاظمخان کاشانی)
اشاره کرد.سازمان میراث فرهنگی این کاروانسرا را در تاریخ ۱ مهر ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۸ به فهرست آثار ملی ایران افزود.
پس از ثبت ملی بنا در ۱۳۸۲ مرمت اضطراری در آن آغاز شد، که تا سال ۱۳۸۵ ادامه داشتهاست.
شمس قیس رازی در المعجم فی معاییر اشعار العجم ، کلمه دیر را در زبان پهلوی به معنای گنبدی دانستهاست که برای عبادت ساخته باشند و میگوید این بنا را به این خاطر دیر گچین نامیدهاند که گنبدی از جنس گچ داشتهاست،[الف] گرچه امروزه چنین گنبدی در بنا وجود ندارد.
مهرداد شکوهی معتقد است گرچه دیر در عربی به معنای «صومعه» و «نوانخانه» بهکار میرود، اما اصطلاحی نوعی است برای اشاره به «کاروانسرا».
علاوه براین، براساس آنچه در برهان قاطع[ب] و فرهنگ آنندراج[پ] آمده، معنای «گنبد» و «آتشکده» نیز از اینکلمه برمیآید.
علیاشرف صادقی اما معتقد است در زبان پهلوی کلمهٔ «دیر» وجود ندارد و این کلمه عربی است، ولی در زبان فارسی به معنای گنبد به کار رفتهاست. او اضافه میکند احتمالاً در دوره ساسانی نام این بنا «گنبد اردشیر» بوده و بعدها، در دوره اسلامی، نام دیر را به این رباط دادهاند.
راههای میان تهران به قم
راه قدیم ( قبل از دوران قاجار )
تهران - ری - ورامین - دیر گچین- کاج محمد آباد- قم ( دروازه ری )
راه جدید ( ناصری ، امینالسلطان )
تهران - علی آباد- منظریه - قم (دروازه تهران یا خیابان تهران پل علیخانی )
راه تهران - ری - قم
قدیمیترین متنی که از راه ری به قم در آن صحبت شدهاست، کتاب الأعلاق النفيسة اثر ابن رُسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری) است.
طبق گفته او از قم تا قاریس[خ] یک منزل (به معنای خانمان) به طول هشت فرسنگ، از قاریس تا دیر گچین نُه فرسنگ، از دیر تا دزه یک منزل و از دزه تا ری نیز یک منزل بودهاست.
ابن رسته در جای دیگری از کتاب فاصله دزه تا ری را هفت فرسنگ گفته اما اشارهای به فاصلهٔ دیر گچین تا دزه نکردهاست..
اصطخری و بازدیدکنندگان بعدی این بنا از قاریس نامی نبردهاند، و بهجایش از روستایی بدون سکنه بهنام کاج نام بردهاند. این روستا بعدها احیا شده و همچنان وجود دارد.
طبق گفتههای اصطخری، مقدسی، و ابن حوقل منازل میان ری و قم در این راه باستانی به این صورت بودهاند:
مسیر دیر گچین از ری تا دزه (در حدود ورامین) یک منزل و از دزه تا دیر گچین یک منزل و از دیر گچین تا ده کاج یک منزل و از آنجا تا دیه مجوس یک منزل و از آنجا تا قم نیز یک منزل راه بوده و این راه مجموعاً دارای پنج منزل بودهاست.
راههای دیگر این مسیر به این صورت بودهاند:
-جادهٔ شاهعباسی، که از گرمسار به کاروانسرای سیاهکوه و سپس به شمال دروازه امام رسیده، از آنجا و از کنارهٔ شمالی دریای نمک به پل دلاک، کوهسفید، قمرود، و از آنجا به قم منتهی میشدهاست؛
-جادهٔ باستانی ری به دیر گچین، که از شمالغرب دریاچه نمک با جادهٔ شاهعباسی یکی میشد و از طریق پل دلاک، کوهسفید، و قمرود به قم میرسید؛
-مسیر ری به کهریزک، کنارگرد، قلعه حوض سلطان (شمال دریاچه حوض سلطان)، قلعه حیدرآباد (جنوب دریاچه) و از پل دلاک، کوهسفید، قمرود به قم میرسیدهاست؛
-جادهٔ ری به حسنآباد، قلعهسنگی، کوشک نصرت، منظریه به قم.
راه دیر گچین قدیمیترین راه و راه حسنآباد جدیدترین آنهاست
بنای کاروانسرا مربعی است (۱۰۹ × ۱۰۸ )متر ، که چهار برج گرد در گوشهها و دو برج با قاعده نیمبیضی در دو سوی سردر اصلیاش دارد که در وسط دیوار جنوبی جای گرفتهاست.
معماری این بنا به صورت چهار ایوانی است و شامل ۴۴ اتاق مسکونی (حجره)، ۴ تالار بزرگ (اصطبل)، مسجد، شبستان خصوصی (دستگاه مستقل و بخش اعیانی)، انبار علوفه، آسیاب، و حمام و توالت میشود.
مصالح بهکاررفته در دیر گچین آجر، آهک، خشت و گچ است. از سنگ فقط در آسیاب، محرابِ مسجد، و بالای دروازهٔ ورودی استفاده شدهاست که اکنون وجود ندارند. در این بنا از چوب استفاده نشدهاست و حجرهها بدون در و پنجرهاند، اما احتمالاً دروازه آن چوبی بوده که اکنون اثری از آن نیست.
دیوارهای خارجی و برجها بیش از سه متر ضخامت دارند و در برابر حملات و خطرات طبیعی مقاومند. حیاط داخلی، مربعی است ( ۶۹ × ۶۹ متر) و مساحت بیش از ۴۷۰۰ متر مربع، که در هر ضلع آن یک ایوان و ۱۰ حجره قرار دارد. هر حجره، ایوانی کوچک دارد به ارتفاع تقریبی ۱ تا ۱٫۵ متر، که برای سهولت پیاده و سوار کردن بار تعبیه شده و نمای داخلی ساختمان را مفصلبندی کردهاند.
شبستان خصوصی یا شاه نشین در کاروانسرای دیر گچین
در گوشهٔ شمالشرقی بنا، یک شبستانِ مستقل با حیاطی هشتضلعی وجود دارد.
این ساختمانِ با طراحی ویژه و تجهیزات کامل، اعیانیترین بخش کاروانسراست و محل سکونت افراد سلطنتی و عالیرتبه بودهاست.
تاقچههای چهارگوشه این بنا طرح نیمههشتضلعی دارند. از آنجا که طرح هشتضلعی از خصوصیات معماری ساسانی نیست، مشخص است که این قسمت کاروانسرا در دوران اسلامی ساخته شدهاست.
بازسازی این بنا، یافتن طرح ساسانی این بخش یا هدف آن را غیرممکن کردهاست.
حیاط هشتی این شبستان یکی از دو قسمت بناست که مسقف نیست (بخش نامسقف دیگر، حیاط کنار حمام است)
مسجد بنا
مسجد بنا در گوشهٔ سمت راست ضلع جنوبی قرار دارد. اضلاع آن ۱۵٫۵ × ۱۵ متر است و چهار ستون به ابعاد ۱٫۵ × ۱٫۵ متر دارد..
به گفتهٔ مهرداد شکوهی در دانشنامه ایرانیکا، این چهار ستون تشکیل یک چهارطاقی میدهند که سقف این بنا در دوران اسلامی، بازسازی شدهاست. این احتمال وجود دارد که این مسجد در محل آتشکدهای ساسانی ساخته شده باشد.
با بررسی ستونها مشخص میشود که آنها را تا ارتفاع یکمتری با آجرهای بزرگ و ملات گچ و خاک ساختهاند. منطقی است که فرض شود روی این چهار ستون گنبدی وجود داشته و فضای اطراف ستونها برای تطوف موبدان دور آتش استفاده میشدهاست.
در مسجد هیچگونه تزییناتی دیده نمیشود. در میانهٔ ضلع جنوبی مسجد، که به سمت قبله است، جایگاه یک محراب وجود دارد
ثبت در فهرست میراث جهانی
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای دیر گچین بههمراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته میشود
اثر تاریخی گمشده در نزدیکی دیر گچین
به فاصله تقریبا دویست متری دیر گچین مادر کاروانسراهای ایران قلعه، کاروانسرا، روستا و یا شهری گمشده در دل تاریخ وجود دارد که اینک تنها مخروبههای آن باقیمانده است اما دروازه این شهر گمشده را معماری عاشق ایران طوری طراحی کرده است که رو به نماد ایران زمین یعنی دماوند قرار گرفته و هر کس بخواهد از این قلعه خارج شود پیش روی خود چنین قاب باشکوهی را خواهد دید. کاش نام آن معمار عاشق را میدانستیم و کاش این دروازه از گزند تخریب در امان بماند تا نسلهای بعدی هم شکوه کوهستان را در قابی کویری ببیند و بر میراث خود ببالند.
قلعه خشتی دیرگچین
قلعه خشتی دیرگچین در نزدیکی کاروانسرای تاریخی دیرگچین قرار داد که با توجه به شکل بنا، فرم معماری، اثر متعلق به دوره قاجار است اما به نظر میرسد در دوره صفویه و در زمان رونق کاروانسرای دیر گچین و به منظور پذیرش اسکان کاروانها و اقامت مسافران مازاد بر ظرفیت پذیرایی کاروانسرای دیر گچین، قلعه خشتی را بنا نهادهاند. این اثر با توجه به مصالح غالب آن قلعه خشتی نامیده میشود.