کاروانسرا آجری علی آباد
کاروانسرای آجری علیآباد مربوط به دوره قاجار و در شهرستان قم، بخش مرکزی، روستای علیآباد( کیلومتر ۶۰ جاده قديم تهران و در حاشیه جاده ) واقع شده است.
معماری خاص این اثر همواره مورد توجه پژوهشگران و صاحبنظران رشته معماری بوده و هست .
اگر چه سبک معماری دوره قاجار به شدت از سبک معماری غرب متأثر بوده اما شواهد نشان میدهد که سبک غربی در ساخت کاروانسرای علیآباد بیتاثیر بودهاست.
سبک ساختمانی این کاروانسرا ، یادآور سبک خانهسازی در شهرهایی نظیر یزد و کاشان است. شاید این شباهت و الگوبرداری از معماری یزدی به سبب بیابانی بودن این منطقه است.
البته نکته مهم دیگر اینکه هیچ کدام از کاروانسراهای دیگر از این سبک ساختمانی الگوبرداری نکردهاند. در واقع کاروانسرای علیآباد در زمینه انتخاب این سبک یگانه و ممتاز بودهاست.
این کاروانسرا با چهار برج و ۲ حیاط از نوع کاروانسراهای چهار ایوانی است که مصالح غالب آن را سنگ لاشه و آجر تشکیل میدهد که متأسفانه بخشهایی از بنا در گذر زمان دچار آسیبهای ساختاری شده بود که بخشی از آن توسط ادارهکل میراث فرهنگی قم مرمت شده است .
کاروانسرای علیآباد از سه تالار ستوندار تشکیل شده و هر کدام از این تالارها در سه گوشه ساختمان واقع شدهاند.
در هر کدام از تالارها میتوان چهار ستون را مشاهده کرد. بین این چهار ستون، سکویی نیز نمایان است. این سکو محلی برای نگهداری از چهارپایان بودهاست
این کاروانسرا بهمراه کوشک مجاور آن به عنوان " مجموعه علی آباد " ، در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۵۸۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
وچند قرن پیش به دوران مغول(654 -750 ق) و کمی پیشتر به سلجوقیان(429-552 ق) کاروانسرای سنگی و میل سنگی علی ابادو گریزی هم به دوران باستان ، مادها (قرن 6 تا 7 ق م) ( قلعه زاربلاغ ) .
اگر در مسیر اتوبان قم بطرف تهران، بعد از کیلومتر 50 و در انتهای گردنه به طرف جاده قدیم تغییر مسیر دهید، رو ستای علی آباد و مجموعه آثار باستانی یادشده را ،همه در حوالی همین روستا و در حاشیه جاده قدیم خواهید دید .
در این منطقه دو کاروانسرا وجود دارد ؛ یکی جدیدتر(کاروانسرای قاجاری)که در کناره جاده است و دیگری قدیمی تر! (کاروانسرای سنگی ) و در نزدیکی آن میل سنگی .
کاروانسرای سنگی با فاصله کمتر از یک کیلومتر، بوسیله یک جاده خاکی به سمت شرق می رود، بطوریکه از کنار کاروانسرای قجری نیز قابل رویت است . میل سنگی نیز در شمال این کاروانسرای قدیمی بر فراز یک تپه به ارتفاع کمتر از صدمتر از فاصله نه چندان دور، شما را برای بازدید فرامی خواند .
قبل از دوران قاجارو اوایل آن ، راه قم – ری از کنار حوض سلطان می گذشت . جایی که کاروانسرای حوض سلطان و کاروانسرای سنگی در مسیر آن بود . جریان سیل، این جاده را تخریب و راه جدیدی برا ی مسیرقم – تهران ساخته شد .
(همین جاده که هم اکنون نیز هم عرض اتوبان مورد استفاده است )
مجموعه کاروانسرای جدید شامل دو بخش بیرونی و درونی همراه با دو باب حمام و اصطبل و نانوایی و غسالخانه و عمارت اشرافی و ملحقات دیگر که اثار آن هنوز باقی است ساخته شد.
کاروانسرای علی اباد از نوع برون شهری و از جمله کاروانسراهای حیاط دار بوده است . مطابق آنچه که امروز موجود است کاروانسرا دو بخش دارد، بخشی بیرونی شامل تالارها و بخشی درونی داخل حصار یا دژ که درب ورودی نیز دارد.
در ساختمان بیرونی این كاروانسرا، سه تالار ستون دار در سه گوشه ی بنا وجود داشته است . در هر یك ازاین تالا رها، سكویی بین چهار ستون قرار داشت . تالار میانی شاه نشین رو به شرق بوده ( فعلا نمازخانه )و تالارهای مجاوریکی رو به شمال( مخروبه و انبار) و دیگری رو به جنوب( بخشی از ان تخریب و به سرویس بهداشتی تبدیل شده است ) اختصاص به رده های پایین تر بوده است .
در فضای بین این سه تالار حوض بزرگی قرار دارد که بوسیله یک جوی اب که از زیر تالار رو به شرق یا تالار شاه نشین گذشته و به حوض می ریزد. تخت سنگهای بزرگی با طراحی زیبا با دو پایه بر روی جویها نصب شده که تخته سنگهای مناسبی برای محل نشیمن و استراحت مسافران بوده است . به گفته یکی از اهالی این تخته سنگها هشت قطعه بوده که هم اکنون فقط دو قطعه باقی است
هم اکنون یک رستوران بین راهی درست بین تالارهای این کاروانسرا یعنی قسمت بیرونی و درب ورودی قسمت درونی ساخته شده که ساختار یکپارچه کاروانسرا را کاملا بهم ریخته است
بخش درونی کاروانسرا که با یک حصار و سر درب زیبای آجری با معماری قاجاری از قسمت بیرونی مجزا میشده است هم اکنون محل سکونت چند خانواده است که با شرایط بسیار سخت و از راه مختصر دامی که در کنار خود دارند امرار معاش می کنند
ساختمان مخروبه زیر برج غسالخانه این مجموعه بوده است.
مجموعه چند ساختمان مخروبه شامل دو حمام زنانه و مردانه ، اصطبل و تاسیسات دیگر ;I در مقابل این مجموعه( درآنطرف جاده) ساخته شده که سقف حمامها هنوز سر پاست . ستونهای سنگی ان منتقل یا دزدیده شده و بجای آن تیر چوبی یا لاشه سنگ چیده شده است . پای ستونهای سنگی در قسمت زنانه هنوز موجود است