کاروانسرا علی آباد
کاروانسراهای علی آباد یعنی کاروانسرای علی آباد و کاروانسرای سنگی علی آباد که در ۵۰ کیلومتری شمال شرقی قم، بخش مرکزی، جاده قم - تهران روستای علی آباد واقع شده اند.
مجموعه علی آباد شامل کاروانسرا، حمام، کوشک، یخچال، قهوه خانه، عمارت و باغ است. و مربوط به دوره قاجار. خاطراتی از این کاروانسرا را در پادکست های مربوط به خاطرات ناصرالدین شاه گفتیم و شنیدیم. این مجموعه به دستور آقا
محمد ابراهیم خان ابن السلطان و به اسم فرزند بزرگش میرزا علی اصغر خان امین السلطان ساخته شده است.
این کاروانسرا از نظر «ماکسیم سیرو» جدیدترین کاروانسراهای میان راه با وسایل راحتی بود
خاطره ای از علی آباد و حسن آباد راه قم ـ تهران
متن زیر را در یک یادداشت خطی از دوره صدارات میرزا علی اصغر خان اتابک (چه سالی) یافتم. اشاره ای به علی آباد، و آبادی آن در این دوره دارد. یادی هم از حسن آباد و بانی کاروانسرای آن شده است.
ما تقریب سی و پنج سال است که دست کم، در هر هفته، یک یا دو بار تابلوی حسن آباد و علی آباد را می بینیم. البته علی آباد شکوهی را که آن زمان داشته، گویا حالا ندارد و ما اصلا جز یک روستای مخروبه چیزی نمی بینیم.
ای کاش این راه قم تهران، ده برابر این آباد می شد، که امکانش هم هست، اما نمی دانم چرا در این مملکت، حسّ آبادی و میدان دادن به این فعالیت ها، وجود ندارد. تا چند سال پیش فکر می کردیم آیا جایی مثل مهر و ماه یا مهتاب ایجاد شود؟ اما شد و دیدم چه قدر خوب شد.
این هم متن آن یادداشت:
امروز مهمان شخصی هستیم که از جانب حاجی محمد علی خان، مستأجر علی آباد این جاست که اسمش را فراموش کرده ام. من هم خواب را کنار گذارده، برخاستم چای خوردیم. ناهار هم تدارک خوبی دیده بود. بادنجان سرخ کرده، آبگوش، ماست، کره، یخ هم داشت که در تابستان خیلی مطلوب می شود. خیار، گرمک هم بود. بعد از نهار استراحت کردیم.
عصر هم چایی آوردند، شب هم پلو بسیار خوبی با خورش بادنجان خورده، سوار شدیم. علی آباد از جایی شده که در همه ایران منزلی به این با صفایی وجود ندارد. باغ بسیار خوب دارای هر قسم میوه جات، مهمان خانه، بسیار خوب، خلاصه هر کس آنجا برود، میل به توطن می کند، و با خود می گوید کاش تمام منازل این طور بودند. الحق حضرت صدارت عظمی تاکنون پنجاه شصت هزار تومان مخارج اینجا کرده اند
از علی آباد حرکت کردیم، آمدیم قلعه محمد علی خان پیاده شدیم. چای رو خورده دو ساعتی آنجا مکث کرده، بعد سوار شدیم. روز دیگر یک ساعت از آفتاب گذشته، به کاروانسرای حسن آباد رسیدیم که میرزا حسن خان شوکت تازه ساخته، پیاده شده، رفتیم بالاخانه سردر خوابیدیم. نزدیک ظهر برخاسته، نانی خوردیم. سماوری آتش کردیم. مشغول خودردن چای شدیم. استاد عباسقلی رفت قدری انگور و گرمک برداشت آورد.
کاروانسرای سنگی علیآباد ( قلعه علی آباد) مربوط به دوره سلجوقیان( قرن پنجم ه ق) است و در شهرستان قم، بخش مرکزی، روستای علیآباد( کیلومتر ۶۰ جاده قديم قم - تهران ) واقع شده است.
از آنجاییکه در این محل چند سکه مغولی با قدمت مربوط به سده هفتم و هشتم هجری قمری کشف شده، احتمالاً موسس این کاروانسرا غازانخان( ۶۹۴ ه ق) بوده و ساخت آن نیز بر پادشاهی مغولها تقدم داشتهاست.
شكل و ساختار اين بنا نشان از چندكاربره بودن آن ميدهد. نقش کاروانی و اقامتی این بنا مربوط به زمان صلح بوده و در زمان جنگ نیز به عنوان دژ مستحکم برای حفاظت مورد توجه قرار میگرفتهاست.
میل سنگی علی آباد در چند صدمتری شمال شرقی این کاروانسرا نقش راهنمای مسافران عبوری و اقامتی در این کاروانسرا را داشته است
کاروانسرای علی آباد ، دارای هفت برج به ارتفاع ۱۰ الی ۱۴ متر در چهار گوشه بنا ست که علاوه بر استحکام و نگهداری دیواره ها( به طول حدود ۶۰ متر و ضخامت ۲ الی ۳ متر ) برای حفاظت و دیدبانی نیز کاربرد داشته است .
این کاروانسرادارای یک حیاط مرکزی بوده و پیرامون این حیاط، حجرههایی نمایان است. وجود حجرهها و رواقها نشان از رونق اقتصادي و تجارت در اين كاروانسرا دارد.
در پشت حجرهها نیز اصطبل یا بارهبند وجود دارد. این موضوع حکایت از فرم درونگرای این کاروانسرا دارد.
مصالح و موادی که برای ساخت این کاروانسرای سنگی علیآباد مورد استفاده بوده شامل سنگ، گچ زبر، آهک و گل میباشد. این مصالح در استحکام این بنا نقش بسیار مهمی داشتهاست. برای تزیین قسمتهایی از این کاروانسرا نیز از آجر و
خشتهای خام کمک گرفتهشدهاست
چکیده مقاله قلعه سنگی علی آباد
معماری و ساختار
بنای کاروانسرای علی آباد که به سبب مصالح سنگی و دیوارهای بلند و قطور خود به قلعه سنگی علی آباد مشهور است در بخش مرکزی استان قم و در پنجاه کیلومتری شمال شرق قم به سمت تهران در مجاورت روستای علی آباد و روستای دیگری که به سبب مجاورت با این بنا به روستای قلعه سنگی شهرت یافته ، واقع گردیده است.
در این مقاله تلاش شده است بر اساس بررسی های میدانی نگارندگان و نیز بررسی کتابخانه ای کتب علمی، تاریخی، سفرنامه ها و سایر کتب مرتبط با این بنا به بیان ویژگی های معماری بنا نظیر ساختار پلان، فضاها، ابعاد و کیفیت های آن ها و نیز به مطالعه تکنیک ها و مصالح به کار رفته در ساخت بنا در قالب ویژگی های ساختاری بپردازیم.
بر اساس آنچه به دست آمده است می توان گفت ساخت این کاروانسرا به قرون 5و 6ق باز می گردد و در نقش منزلگاهی میان قم و ری، به عنوان شهرهای مهم دوره آل بویه و سلجوقی، عمل می نموده است.
از جمله خصوصیات معماری این بنا می توان به شکل قلعه مانند، مجموع هفت برج و وجود رواقی در تمایز با ساختار رایج کاروانسرا اشاره کرد.
سایر خصوصیات و ویژگی های بنا نظیر وجود حیاطی در مرکزیت بنا، وجود حجره ها در پیرامون حیاط، وجود باره بند و یا همان اصطبل ها در پشت حجره ها، فرم درونگرا و سایر مواردی که به تفضیل در ادامه آمده اند، از جمله خصوصیات دیگر بنا است که در طرح کلی با اکثر کاروانسراها همراهی می نماید.
کلیدواژه های قلعه سنگی علی آباد؛ معماری و ساختار: معماری ، کاروانسرا ، علی آباد ، قم ، قرن 5 و 6 ق
نویسندگان مقاله قلعه سنگی علی آباد؛ معماری و ساختار
فاطمه حسین جمال
دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران، دانشگاه هنر اصفهان
محمدمهدی پوستین دوز
استادیار گروه معماری ، دانشگاه هنر اصفهان
کاروانسرای سنگی علی آباد (سلجوقی)
این قلعه سنگی در جاده قدیمی قم - تهران و در نزدیکی روستای علی آباد قم قرار گرفته است و از کاروانسراهای جامانده از دل تاریخ در بطن کویر است. این بنای تاریخی در مسیر شاهراه اصلی شمال شرقی به جنوب غربی ایران واقع شده
است و طبق نوع مصالح و سازه متعلق به دوره سلجوقی باز میگردد.
این بنای سنگی که در زمان صلح به عنوان کاروانسرا و در زمان جنگ، دژی نظامی به شمار میرفته است را میتوان پس از پیمودن مسیری 40 کیلومتری از جاده قم - تهران در جوار روستای علی آباد قم همچنان پا برجا مانده است و در
میان بخشی از ویرانههایش خودنمایی میکند.
اگر چه در چهار دیواره این بنا سکوت حاکم است اما در قرنهای گذشته کاروانسرایی امن برای مسافران و بازرگانان جلوه نمایی میکرده که همچنان از دوره صفوی تاکنون استحکام و مقاومت خود را حفظ کرده است.
طبق کاوشهای انجام شده مصالح مهم این بنای تاریخی را سنگ لاشهها و ملاط آن را گل، آهک و گچ زبر تشکیل میدهد که در استحکام بنا نقش مهمی داشته است. همچنین برای تزئین بخشهایی از قلعه سنگی میتوان خشتهای خام و آجر را نیز مشاهده کرد.
جهت ساخت بنا ابتدا حصار عظیمی مجموع ساختمان کاروانسرا را احاطه کرده و داخل آن حصار که حدود 2 تا 3 متر ضخامت دارد برجهای متعددی آن را حمایت میکند و بقیه تأسیسات را با ارتفاعی برابر با نصف ارتفاع حصارها شکل گرفته است.
قلعه سنگی دارای 7 برج به بلندای 10 تا 14 متری از سطح زمین است که برای جلوگیری از رانش دیواره ها بنا شده است و در گذشته به عنوان دیده بانی و محل حفاظت از کاروانسرا مورد استفاده قرار می گرفته است.
این بنا به صورت 4 ایوانی با دیوارهایی به ضخامت دو تا سه متر دارای حیاطی مرکزی و حجرههای مختلف است که طول هر ضلع این بنا بیش از 67 متر است و در داخل سازه، هر یک از استطبلهای نگهداری از حیوانات دارای 10 متر عمق هستند.
همچنین اتاقهايی نيز براي قرار دادن توشه و بار مسافران در قلعه سنگی وجود دارد كه مستقيماً با هواي آزاد در ارتباط هستند و براي مسافران ويژه، بخشهای مخصوصي در طرف چپ مدخل كاروانسرا ساخته شده بود. يكي از تالارهای اين قسمت از كارواسرا با گنبد بسيار زيبايي پوشيده شده بود.
ایوانهای کاروان سرا عمیق با پوشش طاق گهوارهای و در انتهای آن راهی برای ورود به اصطبل قرار دارد. کاروانسرا مشتمل بر 31 اتاق است؛ اتاقهایی که مستقیما با هوای آزاد ارتباط دارند و برای قرار دادن توشه و بار مسافران است.
با توجه به كشف چند سكه مغولي از سده های 7 و 8 ق، احتمال میرود بانی اين كاروانسرا غازان خان (694 ق) و حتی تاريخ ساخت كاروانسرا مقدم بر حكومت پادشاه مغول باشد.
قلعه در برابر گردنه كوچكی قرار دارد که از بالای گردنه برج كوچك ديده بانی از دور پيداست.