کاروانسرا کوه نمک
کاروانسرای کوه نمک مربوط به دوره سلجوقی است و در شهرستان جعفرآباد، بخش مرکزی، کیلومتر ۱۵ جاده جعفریه واقع شده است.
اين كاروانسرا از نوع چهار ایوانی با پلان مربع، دارای هفت برج که چهار برج در گوشه های مربع و سه برج دیگر در وسط اضلاع جنوبی، شرقی و غربی مربع قرار دارد.
ورودی اصلی کاروانسرا از ضلع شمالی بوده که مستقیما به صحن وسط راه دارد.
مصالح اصلی ساختمان به خصوص در دیواره ها از سنگ و در پوشش سقف ها از آجر استفاده شده است.
اضلاع این کاروان سرای مربع، حدود ۶۰ متر است؛ در میان هر یک از اضلاع، ایوانی با یک فرو رفتگی محراب قرار دارد که حجره های کوچک در کنار آن واقع است؛
قدمت کاروانسرای کوه نمک به دوره سلجوقی- صفوی باز میگردد و مابین شهر قم و بخش جعفریه مقابل کوه نمک واقع شده که این مسیر در گذشته، شهرهای مهمی نظیر قم، ساوه و آوه را به یکدیگر مرتبط میکرده است
این اثر درتاریخ ۲۳ بهمن ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۷۷۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در کنار جاده قم به جعفریه، روبهروی کوه معروف به کوه نمک یا گنبد نمکی، کاروانسرای سنگی کهنی وجود دارد که قدمت آن از دوره سلجوقی برآورد میشود و در مسیر ارتباطی قم به آوه و ساوه قرار داشته است. پلان کاروانسرا مربّع به
طول ضلع 60 متر با دیوارهای سنگی قطور و برجهای مدوّر در چهار گوشه آن است و معماری آن از داخل نیز به سبک چهار ایوانی با سقفهای آجری است. در طرفین بیرون ورودی اصلی کاروانسرا، بقایای گچبریها و تزئیناتی از دوره
ایلخانی به چشم میخورد.
کاروانسرای کوه نمک مربوط به دوره سلجوقی است و در شهرستان قم، بخش جعفرآباد، کیلومتر ۱۵ جاده جعفریه واقع شده است.
پلان این کاروانسرا از نوع چهار ایوانی است. اضلاع این کاروان سرای مربع، حدود ۶۰ متر است. در میان هر یک از اضلاع، ایوانی با یک فرو رفتگی محراب قرار دارد که حجرههای کوچک در کنار آن واقع است. همچنین مصالح اصلی
ساختمانی در دیوارهها، سنگ و در پوشش سقفها آجر است.
کاروانسرای سنگی کوه نمک
این بنا در بخش مرکزی استان قم، مابین شهر قم و منطقه گازران در طول و عرض جغرافیایی N"21'43°34 و E"2'41°50 در ۲۲ کیلومتری شمالغرب شهر قم واقع است. که به سبب قرارگیری مقابل کوه نمک – در فاصله ۲ کیلومتری این کوه- به این نام مشهور گشته است. بر اساس بررسیهای انجام شده پیرامون راههای قدیم ناحیه قم میتوان گفت احتماال این بنا یکی از منزلگاههای کاروانیان در مسیر ساوه و آوه به قم بهعنوان یکی از مسیرهای اصلی و مهم آن دوره بوده است. با توجه به موقعیت و اهمیت آوه، از نقاط شیعهنشین و استراتژیک قرون اولیه اسلامی خصوصا در دوران آلبویه و سلاجقه محور فوق در زمان ذکر شده محلی پرتردد برای کاروانیان و حتی سران و بزرگان بوده است.
کاروانسراها در قرون متمادی نقش مجتمعهای رفاهی کنار جادهای کنونی را ایفا میکردهاند. یکی از این کاروانسراها موسوم به «کاروانسرا سنگی» در مجاورت جاده کهن قم /آوه/ ساوه قرار داشته و با نشانیهای امروزی در حدود کیلومتر پانزده جاده قم - جعفریه در مرتع ملی موسوم به «کاروانسرا سنگی و زنگار» واقع شده است. در محل کاروانسرا، میراث فرهنگی تابلویی نصب کرده که نام اثر را «کاروانسرای سنگی کوه نمک» و قدمت آن را به دوره سلجوقی منسوب نموده است.
مصالح کاروانسرا را بیشتر سنگ وگل تشکیل میدهد. اندک آجرکاری نیز در قسمتهای داخلی مشاهده میشود که ظاهرا به منظور تزیین همین قسمتها بوده است. طرح بنا مربع شکل چهار ایوانی با حیاط مرکزی است که حجره ها در دور تا دور حیاط قرار گرفتهاند. ایوانها در روبروی یکدیگر محور بندی شدهاند و جهت رعایت تقارن در ضلع جنوبی و شمالی هر کدام هشت حجره و در اضلاع شرقی و غربی هر کدام شش حجره - بدون احتساب ایوانها - پیشبینی شده است.
از آثار برجای مانده، چاه پر شده و بسیار قدیمی است که در نزدیکی ایوان ضلع جنوبی وجود دارد و همینطور چاه خشک و بدون آب وسط محوطه مشاهده میشود. در مورد استحکام و صلابت کاروانسرا قابل ذکر است دیوار کاروانسرا در قسمتهایی اخیرا نوسازی شده است، لکن قسمتی از دیواره ضلع غربی ترک عمیقی برداشته و بناهای داخل محوطه در برخی حجرهها کاملا تخریب و باقی ماندهها نیز به شدت نیازمند حفظ و نگهداری است.
اداره میراث فرهنگی استان قم هرچند تعمیراتی در سنوات اخیر معمول داشته است، لیکن این امر کافی نبوده و این بنا نیازمند مراقبت و تعمیراتی بیشتر است. در جادهسازیهای اخیر نیز حریم این اثر تاریخی طبق معمول رعایت نگردیده است که در عکس دیده میشود. امید واریم در حفظ و نگهداری و مرمت این اثر بین راهی همت و کوشش بیشتری مصروف گردد و وزارت راه و شهرسازی نیز حریم آثار باستانی را رعایت کند.