تپه باستانی «قلی درویش»

قدیمی‌ترین اثر تاریخی باستانی قم  تپه قلی درویش است .این تپه سابقه هفت هزار ساله دارد که بخش عمده آن در مسیر جاده جمکران تخریب شد .هم اکنون بخش‌های باقیمانده در دوسوی این جاده ورودی و زیر گذر ریل راه آهن است .

بخشی از این تپه بازسازی شده و قابل بازدید است.

محوطه باستانی قلی درویش با طول جغرافیایی 50 درجه و 53 دقیقه و عرض جغرافیایی 34 درجه و 38 دقیقه در ارتفاع 935 متری نسبت به سطح دریا و در حاشیه جنوب شرقی شهر قم در ابتدای جاده قدیم قم به کاشان و در مدخل ورودی بزرگراه جدید جمکران به قم واقع شده است.

قل درویش یا قلی درویش نامی است که تنها ساکنین محلی و قدیمی اطراف این محوطه باستانی از آن برای معرفی این تپه ها استفاده می کنند. این در حالی است که زمین ها و خانه های اطراف این محوطه بیشتر با نام جمکران شناخته می شود.

نویسنده کتاب تاریخ مذهبی قم در مورد وجه تسمیه محوطه باستانی قلی درویش می نویسد: امروزه در پنج، شش کیلومتری جنوب شرقی قم، کنار جاده آسفالته کاشان تپه ای است به نام قلی درویش که معلوم می شود بنای مفصل و با شکوهی بوده و حوادث زمان آن را به این روز افکنده است.

در کتار تاریخ قم آمده است: «اهل براوستان مردم بد و شریری بودند و ایشان را غله بسیار بوده است و از فروختن آن منع کرده اند و در قحط سال ها و تنگ سال ها به غایت که مردم از بی قوتی به جان رسیده اند و هر گاه که اهل براوستان غله فروخته اند، اول آن را بر تابه ها و قزغن ها بریان کرده اند و بعد آن را بفروخته اند تا نباید غله کرد از ایشان بخرند زراعت نمایند و غله بسیار گردد و نرخ غله گردد... حق سبحانه تعالی دیه براوستان و مردم آن را به زمین فرو برد و سرا و موضع ایشان را زیر و زبر گردانید تا غایت که نشیب آن را بلند گردانید و بلند آن را نشیب و نگونسار کرد و گویند در بعضی اوقات ظرف ها و آبدان ها و خم ها بدین دیه یافتند و مغلوب و سرنگون، پس بعوض آن دیه را براوستان بنا نهادند و...». در کتاب تاریخ قم آمده: «براوستان آن پشته بزرگ است به نزدیک براوستان. اهل آن ناحیت آن را به فارسی «ابرئجان» نام کردند یعنی پشته اهل براوستان. و روایت کنند که براوستان آن جا بوده است که الیوم پشته ای است». سپس سبب ویران شدن آبادی پیشین براوستان را نقل می کند، «براوستان از دیهات نزدیک قم بوده و هیچ گاه جزو شهر اسلامی نبوده است».

اسناد تاریخی مؤید آن است که از عوامل شکل گیری هسته اولیه جوامع و فرهنگ های باستانی در مناطق قم و جمکران، رودخانه انار رود (قمرود) بوده است.

جوامع ساکن در این منطقه از کهن ترین ایام با ایجاد نهر های متعدد و هدایت آب رودخانه انار رود به قسمت های مختلف دشت و ساخت کاریز ها و قنات ها و ایجاد سیستم آبیاری دقیق و منظم، موفق به پی ریزی فرهنگ ها و تمدن های دوره پیش از تاریخ به بعد در این منطقه شدند. مدارک و اسناد تاریخی نشان می دهد محل قم باستانی در جنوب شرقی قم امروزی، در عهد سامانیان تحت عنون شارستان یا شهرستان نامیده می شده که منطبق با قلی درویش امروزی است.

آقای سیامک سرلک باستان شناس معروف ایرانی طی چندین فصل کاوش از سال 1382 به بعد، آثار شگفت انگیزی را در این محوطه باستانی به دست آورد که پیشینه شهرنشینی در قم را تا حدود 2800 پیش از میلاد مسیح به عقب را برد.

نتایج کاوش های ایشان حاکی از آن است که این محوطه از عصر برنز تا دوره قاجار مسکونی بوده است. وجود استقرار های عصر برنز، آهن، ادوار تاریخی و اسلامی در تپه قلی درویش، شواهد و مدارک به دست آمده از گمانه زنی و لایه نگاری در این محوطه نشان داد گسترش فرهنگ ها و استقرار ها در این محوطه از دوره آغاز نگارش تا دوره اسلامی از سمت شرق به غرب و شمال بوده است. تغییر مسیر رودخانه انار رود یکی از دلایل گسترش شهر از سمت شرق به غرب بوده است. قدیمی ترین استقرار ها در سمت شرق محوطه قلی درویش شناسایی شدند، در این قسمت آثار دوره اسلامی به دست نیامد.

در بخش غربی جدید ترین استقرار ها وجود داشتند، استقرار های دوره تاریخی و اسلامی در ضلع شمالی و غربی محوطه به دست آمدند. استقرار های عصر آهن Iو IIنیز بیشتر در سمت شرق و جنوب شرق محوطه شکل گرفته اند و سپس به طرف غرب محوطه گسترش یافته اند. آثار به دست آمده در تپه قلی درویش موید این است که در طول دوران گذشته گسترش قم از جنوب شرقی به غرب بوده است.

#یکصد_جاذبه_گردشگری_قم

#تپه_قلی_درویش

#قم_تمدن_هفت_هزار_ساله

https://t.me/Qomghasht