قلعه سام آباد

 

قلعه سام‌آباد مربوط به دوره قاجار است که  در بخش مرکزی قم ، روستای قمرود  واقع شده است. 

این اثر در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۸۳ با شماره ثبت ۱۱۵۰۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران  به ثبت رسیده است

 

این قلعه در جنوب شرقی قمرود در فاصله چهار تا پنج  كیلومتری روستای قمرود قرار دارد. طول و عرض قلعه 76 متر است و چهاربرج در چهار گوشه آن وجود دارد . قلعه دارای یك حیاط مركزی و از نوع بناهای چهار ایوانی است كه ایوان های شرقی وغربی آن به صورت دروازه است. در كنار دروازه غربی ، حمامی هنوز پا برجاست

قلعه سام آباد مسکونی بوده و کاربرد نظامی نداشته است 

هم اکنون این قلعه بصورت مخروبه و در حال تخریب کامل است و در صورت ضرورت احیاء نیلز به بازسازی کلی دارد 

ساخت قلعه سام‌آباد قمرود را به  مهندس الممالک نسبت می‌دهند

 

 مهندس الممالک چندین بنا در این منطقه احداث کرده و هرکدام را به نام یکی از فرزندان خود نامگذاری کرده است. 

مهندس الممالک دارای سه فرزند به نام‌های مظفرالدین، سام الدین و طلعت بوده است.

 دو قلعه به نام‌های مظفرآباد و سام آباد و آسیابی به نام آسیاب طلعتی از ایشان به یادگار مانده است.

 

علاوه بر ساخت قلعه های مظفر آباد و سام آباد ،  مهندسی احداث #جاده_ قم _ تهران  

در دوره ناصری و ساختمان  #عمارت_ مهندسیه به ایشان منسوب است . 

معماری قلعه سام آباد قمرود

 

قلعه سام اباد قمرود یکی از بناهای چهار ایوانی به شمار می‌رود. البته ایوان‌های شرقی و غربی این بنا به دروازه تبدیل شده است. ایوان‌های شمالی و جنوبی بنا نیز در واقع شاه‌نشین بنا هستند.

 

در طرفین ایوان‌های بنا حجره‌هایی دیده می‌شود و در پشت آنها دالانی شبیه انبار وجود دارد. البته با توجه به ساختار قلعه‌ها و کاروانسراهای تاریخی ایران این بخش به احتمال زیاد اصطبل مجموعه بوده است.

 

«میرزانظام الدین غفاری مهندس الممالک» وزیر معارف و اوقاف

(۱۲۶۰ -۱۳۳۳) قمری

 

میرزا نظام‌الدین مأمور نقشه‌برداری و ساختن راه  تهران- قم بوده است. 

 

در عصر قاجار اداره منطقه قمرود، به ایشان واگذار شد. او نیز با سعی و کوشش فراوان این منطقه را آباد ساخت و مجموعه بناهایی را در منطقه ایجاد کرد که دقیقا با شرایط محیطی و جغرافیایی منطقه سازگار بود و در ساختمان آن اصول معماری ایرانی را نیز رعایت نمود.میرزا نظام غفاری در آغاز جاده ای از قم به قمرود به طول ١۵ کیلومتر احداث کرد که در طول آن درختان توت و عر عر کاشته شد. که بعد از صد سال هنوز پا برجاست و در بهار و تابستان زیبایی خاصی به جاده میدهد. میرزانظام  بسیاری مردم برزآباد کاشان را به منطقه قمرود آورد و  در قلعه های چهار گانه ساکن نمود. از جمله در قمرود یک قلعه با حوض و بادگیر و بازارچه ای در کنارش ساخت و برای دو پسر خود، دو قلعه "سام آباد" و "مظفر آباد" و برای دختر خود "قلعه ملک آباد" را بنا کرد و در کنار آن ها حمام برپا نمود. البته در کنار قلعه ملک آباد یک آسیاب احداث نمود که به احتمال قوی آسیاب آبی بوده که آثاری از آن نمانده است

 

کاشان و قم و خاندان غفاری 

 

در پاره‌ای از امثال و اشعار نام دو شهر کاشان و قم با هم آمده است. یک علت آن را شیعه بودن مردمان هر دو شهر از قدیم الایام می‌دانند. در تاریخ قم / کتاب قم، کاشان جزو خطه قم معرفی شده است؛ اگر چه امروزه از نظر سیاسی در حوزه استان دیگری است.

کاشان فاصله چندانی با قم ندارد. به همین دلیل این دو شهر از گذشته‌های دور تا کنون با هم پیوندهای گسترده داشته‌اند و دارند.

بسیاری از تاجران و بازگانان قدیمی و نامدار قم، کاشانی تبارند؛ از جمله خاندان رضوانی کاشانی، امجدی، مهلوجی و... . تحلیل و بررسی روابط قم و کاشان نیاز به کتابی مستقل دارد.

 کاشان شهری است با مردمان نجیب و اصیل و مهربان و دوست داشتنی. کاشان و توابع آن به عقیده نگارنده یک "مینی کشور"/ "خرد کشور"/ "کشورک" رنگارنگ است. اگرچه بسیاری از میراث آن در دوران معاصر نابود شده است و من این نابودی را در آران و بیدگل به چشم دیدم. با این حال هنوز هم جذابیت‌های فراوانی دارد.

 چند سال پیش روزی از صبح تا شام  با جناب سید‌صادق اشکوری و گروه مجمع ذخایر اسلامی، کاشان و اطرافش را گشتیم. به‌راستی از این همه غنا و شکوه دچار اعجاب شدیم.

کاشان رجال و بزرگانی نامداری هم در سطح کشوری و فراتر داشته است و دارد. کاشان خاندان بزرگی هم  دارد؛ از جمله خاندان سپهر و خاندان غفاری.

اگر به وقایع دوران قاجار تا پهلوی نگاه کنیم، نقش این خاندان و خاندان‌های دیگر کاشی را بسیار پررنگ می‌بینیم. از کتب سنتی و تاریخی قاجار تا کتاب‌های منفرد مربوط به این شهر. از ناسخ التواریخ سپهر که خود کاشانی بود تا مراه القاسان/ تاریخ کاشان ضرابی. از تاریخ کاشان مرحوم حسن نراقی تا کتب تحقیق شده به دست استاد حسن عاطفی و فرزند فاضلش افشین عاطفی (در کاشان‌نامه و جز آن) و کارها و مقالات دیگر نوشته شده به دست آنان. 

 در همه این‌ها خاندان غفاری را خاندانی  گسترده و فعال در عرصه‌های مختلف سیاسی و فرهنگی و هنری و اقتصادی می‌بینیم.

انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار تا کنون پنج جلد از اسناد این خاندان را منتشر کرده است و این خود یکی از دلایل گستردگی این خاندان تواند باشد.

به یاد داشته باشیم به احتمالی نخستین یا قطعا دومین هتل مدرن ایران در قم به نام "مهندسیه" را یکی از افراد این خاندان به نام مهندس الممالک غفاری ساخت. هنوز کارها و یادگارهای دیگر او در قمرود از جمله چهار امامزاده و درختان کهن توت کنار جاده را در پیش چشم می‌بینیم.

کارهای دیگر او در جاده قدیم تهران - قم (جاده احداثی امین السلطان) را هم نباید از یاد ببریم.

قدرشناسی و میراث‌داری حکم می‌کند که اندک یادگارهای این خاندان را حفظ کنیم. به حرمت کاشان دوست داشتنی به حرمت خاندان غفاری و برای تحکیم و تعمیق روابط مردمان دو شهر پس چهار - پنج کاشی بر روی دیوار بار سنگینی نیست که به هر قیمتی بخواهیم آنها را محو کنیم.

اگر چه می‌بایست حرمت مقبره و بزرگان مدفون در آن را هم رعایت می‌کردیم که چنین نکردیم.

 

در چند گزارش ;که به قلعه های مشهور قم پرداخته شد، شامل قلعه هایی هستند مانند

 قلعه های باستانی 

 قیزقلعه سیز و قلعه گبری جمکران 

 قلعه های  تاریخ معاصر

اما در این میان ؛ 

قلعه هایی که برخی سالم و فعال است 

مثل قلعه دولت آباد و برخی در حال باز سازی است مثل قلعه صدری و برخی قابل باز سازی است که به آن توجهی نشده است مثل قلعه مظفرآباد و قلعه سام آباد 

 

خارج از این لیست قلعه هایی وجود دارد که جز یک تپه خاکی و یا چند دیوار کوتاه اثری از آنان نمانده است  و ارزش گردشگری و توریستی ندارد 

از آنجا که برخی از این قلعه ها ثبت میراث فرهنگی شده، لذا  بطور اختصار  به آنان اشاره می‌کنیم 

 

یک-  قلعه تپه النگ در شهرستان قم، بخش خلجستان، دهستان دستجرد، درون باغات روستای گیو واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ آبان ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۳۶۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

دو - قلعه سرخه مربوط به دوره ساسانی است و در شهرستان قم، بخش سلفچگان، روستای نیزار واقع شده است. این اثر در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۸۶ با شماره ثبت ۲۰۱۵۱ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

سه - قلعه قرمز مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان قم، بخش مرکزی، بیرون روستای چشمه‌شور واقع شده است. این اثر به ثبت ملی نرسیده است.

 

در شمال كاروانسرای حوض سلطان ، بنایی به نام قلعه قرمز با كاربری نظامی ساخته شده است . این بنا 112 متر عرض و 115 متر طول دارد و كاملاً مشخص است كه با شتاب ساخته شده و ناتمام مانده است . تمام بنا جز سر در ورودی آن از خشت و گل ساخته شده و دورادور آن اتاق های متعدد وجود داشت.

حیاط كوچكی در سمت شمال ، بنا شده و در برابر سر در اصلی ، یك باغ كوچك به كاشتن سبزیجات اختصاص داده شده است. به این ترتیب در زمان آبادی این راه ، قلعه قرمز ، محل مسكونی كشاورزان بود. در جلوی قلعه ، آب انبار بزرگی وجود دارد كه از آب باران پر می شد

 

چهار - قلعه واسون مربوط به دوره مادی است و در شهرستان قم، بخش کهک، روستای واسون واقع شده است. این اثر در تاریخ ۱ مهر ۱۳۸۲ با شماره ثبت ۱۰۴۵۰ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

پنج - قلعه سیرو ؛این قلعه از دوره ساسانی باقی مانده و در بخش كهك در صخره ای مشرف بر روستای  سیرو قرار دارد.

 

این قلعه در کنار جاده سیرو به کهک بر روی صخره ای مشرف به منطقه واقع شده است که از بناهای دوران اسلامی به شمار می رود.

 نقشه حصار قلعه به شکل نیم بیضی می باشد که ناشی از طبیعت صخره ای است که قلعه بر روی آن واقع شده.

 

در درون قلعه بقایای اتاق هایی به شکل مستطیل به ارتفاع 50 تا 70 سانتی متر قابل رویت است. 

قلعه در فاصله 3 کیلومتری به خط مستقیم از میل میم و در شمال این میل واقع است.

 

این اثر در تاریخ 12 بهمن ماه 1381 ش با شماره 7046 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

شش - قلعه وتوس ( توس) كهندان ؛ به دوره اسلامی تعلق دارد و در بخش خلجستان بعد از روستای ونان ، در ارتفاعات كوه توس واقع است

 

هفت - قلعه چك ؛این قلعه متعلق به دوران اسلامی ، در بخش خلجستان بعد از روستای نویس ، روبه روی ارتفاعات روستا قرار دارد

 

و چند قلعه کوچک و مخروبه دیگر 

 

https://t.me/Qomghasht