به یاد قلی درویش کهن ترین خاستگاه شهر قم (۳)

در پلان واحدهای مسکونی عصر آهن قلی درویش یک فضا تحت عنوان آشپزخانه وجود دارد که عموماً با دو ورودی، یکی به انباری و دیگری به یکی از اتاق‌های نشیمن مرتبط می‌شود. در مواردی نیز یک فضای بزرگ وجود دارد که با یک دیوارک تیغه‌ای جدا کننده فضاهای داخلی به دو بخش تقسیم شده و یک بخش کوچک‌تر به عنوان آشپزخانه و بخش بزرگ‌تر به عنوان انباری کاربرد داشته است. یک نمونه از این نوع پلان به کار رفته در واحدهای مسکونی عصر آهن از معماری مرحله 2 تپه قلی درویش شناسایی شد.

درون فضای آشپزخانه یک سری سازه‌ها و ابزارها و وسایل مرتبط به تهیه خوراک و تأمین معیشت روزمره وجود دارد. نظیر ساج، تاپو موقت ذخیره غلات، سآب‌های سنگی و سینی‌های پوست کنی غلات. در معماری عصر آهن قلی درویش واحدهای مسکونی مستقل و مجاور هم دارای دیوار مشترک نیستند و فصل مشترک واحدهای مسکونی دیوار مستقلی دارد. این امر احتمالاً مبین وجود مالکیت خصوصی به‌ویژه مالکیت اراضی در جامعه عصر آهن این محوطه است. با توجه به مدارک موجود (در مناطقی مثل حاشیه کویر مرکزی به دلیل شرایط اقلیمی و زیست محیطی) تمرکز منابع طبیعی و گستردگی قلمرو سکونت و کمبود زمین‌های مستعد زراعی و تولیدات دامی و منابع آبی می‌تواند از عوامل بنیادین در تقویت و ایجاد حسن مالکیت ارضی و مالکیت بر منابع تولیدی به شمار آید. با اتکا به شواهد کاوش به‌خصوص آوار سقف بر روی کف فضاهای استقراری، پوشش سقف خانه‎‌های مسکونی عصر آهن قلی درویش با تیرچه و نی و کاهگل ساخته می‌شده است. همچنین شواهد مستدلی از کاربرد حصیر بافته شده در مفروش کردن کف برخی فضاها مشاهده شده است. رایج‌ترین مصالح معمای واحدهای مسکونی عصر آهن قلی‌درویش خشت‌های به کار رفته در معماری عصر آهن قلی‌درویش یکی از شاخصه‌های تکنیکی معماری عصر آهن حاشیه کویر مرکزی ایران به شمار می‌رود. به جز فضاهای آئینی اختصاصی خانوادگی و اتاق‌های نشیمن طبقات بالای جامعه که با ملات کاه، گچ یا گچ نیم‌کوب سنتی‌ اندود شده، تعبیه فضاها عموماً در فضاهایی داخلی با ملات کاهگل ظریف اندود شده بود.

دو. فضاهای مرتبط با فعالیت‌های تجاری اداری و اقتصادی

شناخت کاربری و ارتباط یک چنین فضاهایی در معماری عصر آهن قلی‌درویش بیشتر متکی است بر مدارک و شواهدی که از درون فضاهای مزبور به دست آمده است.

عموماً مجموعه مدارکی که دال بر وجود فعالیت‌های اداری ـ اقتصادی و تجارت‌های سازمان یافته و وجود نهادهای تخصصی ناظر بر امر تهیه، تولید و توزیع و مصرف در جوامع پیش از تاریخی و آغاز تاریخی هستند عبارت‌اند از: گلوله‌های گلی مهر و موم در انبار، گلوله‌های گلی مهروموم در خمره‌های حاوی مواد ارسالی، ژتون‌ها و توکن‌های محاسباتی، مهرهای استوانه‌ای و استامپی و اثر مهر بر روی گلوله‌های گلی و ظروف سفالی ارسالی، الواح گلی با متون اقتصادی و محاسباتی و ... از معماری در تپه قلی درویش ب، یک انباری بزرگ به ابعاد 4/5×4/5 متر به دست آمد که درون کف فضاهای مزبور 10 عدد خمره سفالی خاکستری، نخودی و آجری ذخیر غلات و آذوقه تعبیه شده بود.

یکی از خمره‌ها از نوع سفال خاکستری به ارتفاع 130 و قطر بدنه 90 سانتی متر بزرگ‌ترین خمره سفالی خاکستری عصر آهن تا فصل سوم کاوش‌های این محوطه به شمار می‌رود. از درون انباری مزبور بالغ بر 50 عدد توکن از جنس گچ به شکل کروی و به ابعاد مختلف به دست آمد. ابعاد توکن‌های گچی از یک نظم محاسباتی و هندسی دقیق پیروی می‌کرد.

همچنین بیش از 30 عدد توکن سفالی مدور به ابعاد مختلف از درون فضاهای 320 به دست آمد که آنها نیز از نظر اندازه و ابعاد از نظم خاص و دقیقی پیروی می‌کردند. از درون همین فضا بالغ بر 20 قطعه پلمپ گچی در خمره با اثر طناب و ریسمان ‌ های پیچیده شده دور درب خمره‌ها به دست آمده وجود دو عدد مهر استوانه‌ای یکی از جنس سنگ صابون ( Chlorit ) و دیگری از جنس سفال مجموعه مدارک به دست آمده از فضای انباری را در رابطه با انجام فعالیت‌های محاسباتی ـ اداری و انبارداری کامل‌تر نمود. کشف یک قطعه سفال خاکستری با نقش مهر زده (قالب‌زده) مربوط به یک خمره سفالی خاکستری که در نوع خود کم نظیر است، احتمال کاربری فضای انباری را در رابطه با فعالیت‌های تخصصی اقتصادی ـ اداری و انجام امور بازرگانی سازمان یافته با ضمانت اجرایی و نظارت دقیق بر روند تهیه و توزیع مواد مورد نیاز قوت می‌بخشد. در رابطه با نقش و عملکرد فضای مزبور با اتکا به مدارک موجود جنبه عمومی و اشتراکی بودن این فضا جهت ذخیره آذوقه و غلات دور از تصور نیست.